ក្លឹបអ្នកកាសែតកម្ពុជាអំពាវនាវឲ្យអ្នកកាសែត សរសេរព័ត៌មានឲ្យបានច្រើនអំពីអំពើពុកពុករលួយ

ភ្នំពេញ – ប្រធានក្លឹបអ្នកកាសែតកម្ពុជាកាលពីថ្ងៃទី២២ខែតុលា បានអំពាវនាវដល់អ្នក កាសែតកម្ពុជាឲ្យចូលរួមយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយ។

លោក ប៉ែន សមិទ្ធិ ប្រធានក្លឹបអ្នកកាសែតកម្ពុជា បាននិយាយថា៖ «ជោគជ័យនៃការ ប្រឆាំងនឹងអំពើពុករលួយអាស្រ័យមួយផ្នែកទៅលើការចូលរួមរបស់អ្នកកាសែត និងសារ ព័ត៌មានទាំងអស់ ដែលមានតួនាទីលាតត្រដាងការពិតជូនដល់សាធារណជន»។

        លោកបាននិយាយបន្តទៀតថា៖ «ដោយពិចារណាទៅលើភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃអំពើពុករលួយ ខ្ញុំសូមឲ្យសហសេវិកទាំងអស់សរសេរព័ត៌មានឲ្យបានច្រើនអំពីអំពើពុករលួយ។ ដូច្នេះ អ្នក ដែលប្រព្រឹត្តអំពើកខ្វក់នេះនឹងត្រូវផ្តន្ទាទោសទៅតាមច្បាប់»។

      លោកពន្យល់ថា ការប្រឆាំងអំពើពុករលួយគឺជាការទទួលខុសត្រូវរបស់យើងទាំងអស់គ្នា។ បើសិនជាគ្មានការចូលរួមរបស់មនុស្សគ្រប់រូប និងអាជ្ញាធរគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ ព្រមទាំងសង្គម ស៊ីវិលទេ យើងពិបាកនឹងនិយាយថាយើងនឹងជោគជ័យណាស់ នៅក្នុងការលុបបំបាត់អំពើ ពុករលួយ។

      (លោកនិយាយថា) ក្នុងនាមជាអ្នកឃ្លាំមើល និងផ្តល់ព័ត៌មាន អ្នកកាសែតត្រូវតែក្លាហាន និងធ្វើការស៊ើបអង្កេតបើកកកាយអំពើពុករលួយនៅក្នុងសង្គម។ ទន្ទឹមនោះ លោកប៉ែន សមិទ្ធិ ក៏បានអំពាវនាវដល់ស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល រដ្ឋសភា និងសហគមន៍អន្តរជាតិទាំងអស់ឲ្យជួយផ្តល់ ការគាំទ្រ និងការលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកកាសែត នៅក្នុងបេសកកម្មដ៏ថ្លៃថ្លានេះ។

      ក្លឹបអ្នកកាសែតកម្ពុជា ក្រោមការឧបត្ថម្ភពីស្ថានទូតអាមេរិកប្រចាំនៅកម្ពុជាបានប្រកាស ការប្រឡងអត្ថបទសារព័ត៌មានផ្នែកស៊ើបអង្កេត ដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់អ្នកកាសែតមានស្នាដៃ និង ពង្រឹងវិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មានក្នុងតួនាទីជាអ្នកឃ្លាំមើល ព្រមទាំងពង្រឹងតម្លាភាពនៅក្នុង ប្រទេសកម្ពុជា។

      អត្ថបទស៊ើបអង្កេតដែលមានលក្ខណៈវិជ្ជាជីវៈ និងល្អជាងគេនឹងត្រូវទទួលរង្វាន់ដូចខាង ក្រោមនេះ៖

        ១. ជ័យលាភីលេខមួយ ទទួលបានពានរង្វាន់ និងប្រាក់១.១០០ដុល្លាអាមេរិក។

        ២. ជ័យលាភីលេខពីរ ទទួលបានពានរង្វាន់ និងប្រាក់៨០០ដុល្លាអាមេរិក។

        ៣. ជ័យលាភីលេខបី ទទួលបានពានរង្វាន់ និងប្រាក់៦០០ដុល្លាអាមេរិក។

        ៤. រង្វាន់លើកទឹកចិត្តចំនួនពីរដោយក្នុងម្នាក់ៗទទួលបានប្រាក់៣០០ដុល្លាអាមេរិក។

    (អត្តបទនេះត្រូវបានទទួលការអនុញាតពីកាសែតរស្មីកម្ពុជា ដើម្បីចុះផ្សាយផ្នែកនេះឡើងវិញ)

ចងក្រងដោយ មឿន ឈានណារិទ្ធ

          សិទ្ធិទទួលព័ត៌មាន (Access to information): ជាសិទ្ធិរបស់សាធារណជន ក្នុងនោះរួមមានអ្នក កាសែតផងដែរ ក្នុងការស្វែងរក និងទទួលឯកសារសាធារណៈ ឬ សួរដេញដោលមន្ត្រីសាធារណៈអំពីសេចក្តី សម្រេច និងសកម្មភាពរបស់គេ ។

ភាពត្រឹមត្រូវ (Accuracy): ជាភាពត្រឹមត្រូវនៃព័ត៌មាន បរិបទ និងការបកស្រាយ ព័ត៌មាន ។ ដើម្បី ធានានូវភាពត្រឹមត្រូវ អ្នកយកព័ត៌មានចាំបាច់ត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់ព័ត៌មានសំខាន់ៗ ទាំងអស់ជាមួយប្រភពដែលគួរឱ្យទុកចិត្តបាន។

មុំ ឬ ជ្រុង (Angle): ជាចំណុចផ្តោតនៃរឿង ដែលអ្នកយកព័ត៌មានកំណត់យកធ្វើជា ប្រធានបទនៃដំណឹងមួយ ។

ប្រភពអនាមិក (Anonymous source): ជាប្រភពព័ត៌មានដែលយល់ព្រមផ្តល់ ព័ត៌មានដល់អ្នកកាសែត ក្នុងលក្ខខ័ណ្ឌមិនប្រាប់ឈ្មោះ ឬ បង្ហាញអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួន ។ អ្នកកាសែតត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះការយល់ព្រមធ្វើកិច្ចសន្យាបែបនេះ ពីព្រោះអត្តសញ្ញាណ របស់ប្រភពជាព័ត៌មានសំខាន់ ដែលសាធារណៈត្រូវការ ដើម្បីវាយតម្លៃថាតើព័ត៌មានដែលគេ ផ្តល់ឱ្យនោះគួរឱ្យទុកចិត្តបានដែរ ឬក៏អត់។ អ្នកយកព័ត៌មានគួរតែយល់ព្រមរក្សា ការសម្ងាត់ របស់ប្រភពតែក្នុងករណីដែលប្រភពនឹងទទួលផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរ ប្រសិនបើគេស្គាល់ អត្តសញ្ញាណខ្លួន ហើយអ្នកយកព័ត៌មានប្រាកដក្នុងចិត្តថាព័ត៌មានដែលគេផ្តល់ឱ្យនោះគួរឱ្យ ទុកចិត្តបានតែប៉ុណ្ណោះ។ ព័ត៌មានដែល បានមកពីប្រភពអនាមិក ត្រូវផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយប្រភព ដទៃទៀត។

ការបញ្ជាក់បភព (Attribution): ការបង្ហាញប្រភពដែលបានប្រាប់ព័ត៌មាន ឬប្រភព ដទៃទៀត ដែល អ្នកកាសែតបានស្រង់ពត៌មានមក ដើម្បីឱ្យដឹងថាតើនរណាជាអ្នកនិយាយ ឬថាតើអ្នកយកព័ត៌មានបានព័ត៍មាននោះពីណាមក ។

សាវតា ឬ ប្រវត្តិ (Background): ជាព័ត៌មានដែលបញ្ចូលក្នុងរឿង ដើម្បីពន្យល់ បន្ថែមពីបរិការណ៍រឿង ទាំងប្រវត្តិហេតុការណ៍បច្ចុប្បន្ន និងអតីតកាល។ សូមអានពាក្យ បរិការណ៍។ សាវតារឿង ក៏សំដៅចំពោះ ព័ត៌មានផ្តល់ដោយប្រភពមួយ ដែលគេអាចយកទៅ ចុះផ្សាយដោយមិនបញ្ជាក់ប្រភពព័ត៌មាននោះ។

តុល្យភាព (Balance): ជាការផ្តល់ឱកាសឱ្យភាគីដែលពាក់ព័ទ្ធទាំងអស់ក្នុងរឿង ចម្រូងចម្រាស់មួយ និយាយអំពីបញ្ហារបស់គេ ហើយចុះផ្សាយព័ត៌មានពីគ្រប់ភាគីទាំងអស់ ដោយអព្យាក្រិត និងមិនលម្អៀងទៅរកភាគីណាមួយ ។

ប្លក់ (Blog): ជាការរាយការណ៍ព័ត៌មាន ឬបទអត្ថាធិប្បាយតាមរយៈអ៊ីនថឺណិត ដែលសរសេរដោយអ្នកកាសែត ឬបុគ្គលផ្សេងៗ អំពីបញ្ហា និងហេតុការណ៍នានា ឬអំពី ចំណង់ចំណូលចិត្តផ្ទាល់ខ្លួន ឬប្រធានបទដែលគេ មានចំណាប់អារម្មណ៍ខ្លាំង។ ប្លក់បាន ក្លាយជាប្រភពដំណឹងដ៏សំខាន់មួយ និងជាវេទិកាអន្តរជាតិសម្រាប់ការពិភាក្សា ផ្សេងៗ។ ជួនកាល គេហៅថាវ៉ិបប្លក់ (Weblog) ។

នាមអ្នកនិពន្ធ (Byline): ជាឈ្មោះអ្នកសរសេរព័ត៌មានដែលគេដាក់នៅចន្លោះចំណងជើង និងអត្ថបទ។

ការចាប់ពិរុទ្ធ ( Censorship):  ការដាក់កំហិតលើការចុះផ្សាយព័ត៌មាន ឬទស្សនៈ ដោយ រដ្ឋាភិបាល ឬ បុគ្គលដែលមានអំណាចដទៃទៀត ក្នុងនោះរួមមានការត្រួតពិនិត្យខ្លឹមសារ សារព័ត៌មានមួយមុននឹងចេញផ្សាយ ដោយរដ្ឋាភិបាល ។ ប្រសិនបើមានច្បាប់បែបនេះ រដ្ឋាភិបាលអាចហាមប្រាមសារព័ត៌មានមិនឱ្យចុះផ្សាយព័ត៌មាន រូបភាព ឬទស្សនៈណាមួយ ដែលគេមិនពេញចិត្ត ។ នៅក្នុងប្រទេសកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យសេរី ជាគោលការណ៍ មិន មានការចាប់ពិរុទ្ធបែបនេះទេ លើកលែងតែក្នុងករណីកំពូលដែលផលប៉ះពាល់ និងគ្រោះថ្នាក់ នៃការចុះផ្សាយ មានទម្ងន់ធ្ងន់ជាងការគំរាមកំហែងលើសេរីភាពសារព័ត៌មាន ដូចជាការចុះ ផ្សាយរឿងអណាចារលើក៉ីមារជាដើម ។ ទោះបីជាយ៉ាងណា នៅក្នុងប្រទេសដែលលទ្ធិប្រជា ធិបតេយ្យមិនទាន់ពេញលក្ខណៈ អ្នកាសែតខ្លះធ្វើការចាប់ពិរុទ្ធ ខ្លួនឯង (self-censorship) ដោយចៀសវាងមិនផ្សាយព័ត៌មានដែលធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលមិនពេញចិត្ត និងបង្ក គ្រោះថ្នាក់ដល់ ខ្លួន ។

សំណួរបិទមុខ (Close-ended question)​​: ជាសំណួរដើម្បីស្វែងរកព័ត៌មានឱ្យ ជាក់លាក់។

ការសម្ងាត់ (Confidentiality): ជាការការពារភាពអនាមិករបស់ប្រភពដែលអ្នក កាសែតបានសន្យា ជាថ្នូរនឹងការផ្តល់ព័ត៌មានឱ្យ ។

ទំនាស់ផលប្រយោជន៍ (Conflict of interest): ជាភាពចម្រូងចម្រាស់ដែលកើត ឡើងនៅពេលដែលអ្នកកាសែតបណ្តោយឱ្យផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដូចជាមិត្តភាព ចំណងគ្រួសារ ជំនួញ ៘ មានឥទ្ធិពលទៅលើ ការយកព័ត៌មានរបស់ខ្លួន ។

ការមាក់ងាយតុលាការ (Contempt of court): បទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌដែលកើតឡើង ដោយសារការល្មើសនឹងបទបញ្ញាតិ ឬបទបញ្ជារបស់តុលាការ។

បរិការណ៍ (Context): ជួនកាលហៅថា បរិបទ - ជាប្រវត្តិ​ ហេតុការណ៍ ស្ថានភាព ឬព័ត៌មានដទៃទៀត ដែលអ្នកអាន អ្នកស្តាប់ ឬទូរទស្សនិកជនចាំបាច់ត្រូវដឹង ដើម្បីជួយគេ ឱ្យយល់ហេតុការណ៍ និងការវិវត្តទៅមុខកាន់តែច្បាស់ ។

អ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មាន (Correspondent): ជាអ្នករាយការណ៍ព័ត៌មាន ជាទូទៅប្រចាំនៅ តំបន់ឬប្រចាំប្រទេសណាមួយ ។

ជំនឿទុកចិត្ត (Credibility): ភាពដែលអាចទុកចិត្តបាននៃអ្នកកាសែត ឬ សារ ព័ត៌មានមួយ ។

ពេលកំណត់ (Deadline): ជាពេល ឬ ម៉ោងចុងក្រោយដែលសារព័ត៌មាននីមួយៗ កំណត់ឱ្យអ្នកយកព័ត៌មានបញ្ចប់រឿងរបស់ខ្លួនមុនពេលបណ្ណាធិការយកទៅកែសម្រួលដាក់ ចូលទៅក្នុងកាសែត និង បញ្ជូនទៅរោងពុម្ព។

ការបរិហារកេរ្ត៍ (Defamation): ព័ត៌មានដែលបានចុះផ្សាយ ហើយធ្វើឱ្យខូចដល់កេរ្ត៍ឈ្មោះ របស់មនុស្ស ម្នាក់ទៀត ។ ទោះបីជាយ៉ាងណា នៅក្នុងសង្គមសេរី មានតែព័ត៌មានមិនពិត ប៉ុណ្ណោះដែលគេអាចប្តឹងបាន។ គេមិន អាចផ្តន្ទាទោសចំពោះការពិតនោះទេ ទោះបីជាវាធ្វើ ឱ្យខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះក្តី។

សេចក្តីផ្តើមដំអក់ (Delayed lead): ឬសេចក្តីផ្តើមលាក់ - ជាបច្ចេកទេសក្នុងការ សរសេររឿងមួយ ដោយចាប់ផ្តើមដោយកូនរឿងតូចមួយ ការពណ៌នាដ៏រស់រវើក ការលើកជា ប្រវត្តិ ឬការបកស្រាយ មុននឹងចូលដល់កថាខ័ណ្ឌសាច់រឿង ដែលសង្ខេបខ្លឹមសារសំខាន់ នៃរឿង។

បណ្ណាធិការ (Editor): ជាអ្នកកាសែតដែលធ្វើសេចក្តីសម្រេចនូវអ្វីដែលត្រូវចុះផ្សាយ។ បណ្ណាធិការ ជាន់ខ្ពស់ ឬអគ្គនិពន្ធនាយក ជាអ្នកកំណត់គោលនយោបាយ ឬយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ អង្គភាពសារព័ត៌មានមួយ។ បណ្ណាធិការខ្លះទៀត ជាអ្នកជ្រើសរើសប្រធានបទ ហើយចាត់តាំង អ្នកយកព័ត៌មានឱ្យទៅប្រមូល និងសរសេរព័ត៌មាន។ ចំណែកបណ្ណាធិការខ្លះ ជាអ្នកកែសម្រួល អត្ថបទកែវេយ្យាករណ៍ និងអក្ខរាវិរុទ្ធ។

វិចារណកថា (Editorial): ជាអត្ថបទទស្សនៈបង្ហាញនូវគោលជំហរដែលសារព័ត៌មាន មួយប្រកាន់យក ចំពោះបញ្ហាណាមួយ ។

ក្រមសីលធម៌សារព័ត៌មាន (Ethics in Journalism): ជាក្រមសីលធម៌ និងគោល ការណ៍វិជ្ជាជីវៈដែលអ្នកកាសែតត្រូវគោរពតាម។ គោលការណ៍ទាំងនេះ រួមមានការតាំងចិត្ត ប្រាប់ការពិត ដោយភាពសត្យានុម័ត និង ចៀសវាងទទួលឥទ្ធិពលពីផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ការរក្សាការសម្ងាត់របស់ប្រភពព័ត៌មាន និងការបញ្ជាក់ប្រភព ដែលបាននិយាយ។

ភស្តុតាង (Evidence): ជាការពិត ឬព័ត៌មានផ្តល់ដោយអ្នកកាសែត ដែលមានបំណង បញ្ជាក់ថាសម្មតិកម្មដែលលើកឡើងនៅក្នុងរឿងស៊ើបអង្កេតមួយពិតជាត្រឹមត្រូវ។

ការពិត (Fact): ហេតុការណ៍ដែលបានកើតឡើង ឬធាតុផ្សេងៗនៃព័ត៌មានដែល បានបញ្ជាក់ថាត្រឹមត្រូវ។

យុត្តិធម៌ (Fair): ក្នុងសារព័ត៌មាន ភាពយុត្តិធម៌មានន័យចង្អៀតផង និងន័យទូលាយ ផង។ ក្នុងន័យចង្អៀត ភាពយុត្តិធម៌សំដៅចំពោះភាពស្មើគ្នានៃឱកាសផ្តល់ដល់ប្រភពសំខាន់ៗ ដែលពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងរឿង ដើម្បីឱ្យ គេសម្តែងមតិរបស់គេ ឬពន្យល់អំពីគោលជំហររបស់គេ ឱ្យអស់សេចក្តី។ ក្នុងន័យទូលាយ ភាពយុត្តិធម៌មានន័យថា ភាពសត្យានុម័ត ភាពអព្យាក្រិត និងគំនិតបើកទូលាយ ក្នុងការធ្វើរឿងមួយ ដោយមានការតាំងចិត្តស្វែងរក សច្ចភាពផង និងកាត់បន្ថយនូវគ្រោះថ្នាក់ដែលអាចបង្កដោយសច្ចភាពផង។

អត្ថបទពណ៌នា (Feature): ជា  រ៉ឿងបែបដំណឹងស្រទន់ ៉ ផ្ទុយពីរឿងកើតឡើងថ្មី។ វាជារឿងដែលគេសរសេរឱ្យអ្នកអានចាប់អារម្មណ៍ផង និងផ្តល់ព័ត៌មានផង ជាញឹកញាប់ មានប្រវែងវែង និង ស៊ីជម្រៅ ហើយរបៀបសរសេរមានលក្ខណៈដូចជាអក្សរសីល្ប៍  ដូចជាការ ប្រើការសន្ទនា និងការពណ៌នា។ រឿងពណ៌នា ជាធម្មតា ផ្តោតទៅលើស្ថានភាពមនុស្ស ។ រឿងពណ៌នាជាច្រើនទៀត និយាយអំពីជីវប្រវត្តិរបស់មនុស្ស ដែល គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ ទាំងមនុស្សសំខាន់ ឬមនុស្សសាមញ្ញ។ រឿងពណ៌នាដទៃទៀត ធ្វើការពន្យល់ បកស្រាយ ពណ៌នា ឬអាចគ្រាន់តែរៀបរាប់រឿងដែលល្អមួយ។

សំណួរ “5Ws + H”: ជាសំណួរមូលដ្ឋានដែលអត្ថបទដំណឹងមួយត្រូវឆ្លើយ ក្នុងនោះ រួមមាន នរណា (Who?) អ្វី (What?) ពេលណា (When?) ឯណា (Where?) ហេតុអ្វី (Why?) និងដូចម្តេច (How?)។   

រឿងបន្ត (Follow-up): ជារឿងបែបដំណឹង រាយការណ៍អំពីកីរាវិវត្តថ្មីៗ ឬផ្តល់ព័ត៌មានដែល មិនអាចរក បានទាក់ទងនឹងហេតុការណ៍ដែលរាយការណ៍នៅក្នុងរឿងមុន។

ដំណឹងក្តៅ (Hard news story): ជាដំណឹងសំខាន់ដែលទើបតែកើតឡើងថ្មីៗ ហើយជាទូទៅត្រូវបាន គេយកទៅចុះផ្សាយក្នុងទំព័រសារព័ត៌មាន ។

ចំណងជើង (Headline): ជាចំណងជើងរឿងនៅក្នុងកាសែត ឬទស្សនាវដ្តី។

រឿងអំពីចំណាប់អារម្មណ៍មនុស្ស (Human interest story): ជារឿងបែបពណ៌នា មួយដែលផ្តោតទៅ លើស្ថានភាពរបស់មនុស្ស និងធ្វើឱ្យរំជួលចិត្តចំពោះអ្នកអាន ។

សម្មតិកម្ម (Hypothesis): ការសន្និដ្ឋាន ឬ ការសន្មត ដើម្បីធ្វើជាមូលដ្ឋាននៃការ លើកហេតុផលចំពោះ ការចោទប្រកាន់សម្រាប់រឿងបែបស៊ើបអង្កេតមួយ ។

ពីរ៉ាមីតផ្ងារ (Inverted pyramid): អ្នកកាសែតខ្លះហៅថាពីរ៉ាមីតផ្កាប់ ឬសាជីផ្ងារ ។ វាគឺជារចនា សម្ព័ន្ធនៃដំណឹងមួយដែលយកព័ត៌មានសំខាន់ជាងគេដាក់នៅខាងលើ ហើយ ព័ត៌មាន និងសេចក្តីពិស្តារដែលមិនសូវ សំខាន់ដាក់នៅខាងក្រោម ។ ទម្រង់នេះអាចឱ្យអ្នក អានដឹងនូវខ្លឹមសារសំខាន់នៃដំណឹងបានឆាប់ ហើយបណ្ណាធិការ អាចកាត់អត្ថបទពីក្រោម ទៅលើ ដើម្បីតម្រូវចន្លោះដែលនៅសល់លើទំព័រ។

វិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មានបែបស៊ើបអង្កេត (Investigative journalism): ឬការយក ព័ត៌មានបែប ស៊ើបអង្កេត (Investigative Reporting) ។ វាជាវិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មាន ឬ ការយកព័ត៌មានមួយប្រភេទដែល តម្រូវឱ្យមានការស្រាវជ្រាវ និងការងារយ៉ាងច្រើន ដើម្បីជីក រកព័ត៌មានដែលកប់បាត់ ឬបិទបាំងដោយមនុស្សដែលទទួលប្រយោជន៍ពីការលាក់បាំងរឿង នោះមិនឱ្យគេចុះផ្សាយ។ រឿងស៊ើបអង្កេតជាច្រើន ជាញឹកញាប់ លាតត្រដាងនូវកំហុសឆ្គង ចំណែកឯរឿងផ្សេងទៀតផ្តល់ការពន្យល់យ៉ាងស៊ីជម្រៅថាតើហេតុការណ៍ស្មុគស្មាញ មួយបានកើតឡើងរបៀបណា។

ពាក្យបច្ចេកទេស (Jargon): ជាពាក្យឯកទេសដែលប្រើដោយអ្នកជំនាញ ឬក្នុង ការងារការិយាធិបតេយ្យ ដែលគេមិនប្រើប្រាស់ជាភាសាប្រចាំថ្ងៃ។

វិជ្ជាជីវៈសារព័ត៌មាន (Journalism): ការងារក្នុងការប្រមូល សរសេរ កែសមម្រួល និងបោះពុម្ពផ្សាយ ព័ត៌មាន តាមរយៈកាសែត ទស្សនាវដ្តី វិទ្យុ ទូរទស្សន៍ និងអ៊ីនថឺណិត។

អ្នកកាសែត (Journalist): ជួនកាលគេហៅថាអ្នកសារព័ត៌មាន ដែលសំដៅចំពោះ អ្នកប្រកបអាជីពនៅក្នុងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ ទាំងអ្នកយកព័ត៌មាន បណ្ណាធិការ អ្នកថតរូប និង អ្នកធ្វើការនៅក្នុងការិយាល័យនិពន្ធ ទាំងអស់ ។

សេចក្តីបញ្ចប់ពញ្ញាក់ (Kicker): ជាសេចក្តីបញ្ចប់ដោយរឿងគួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើល ឬឃ្លាពញាក់ស្មារតី។

សេចក្តីផ្តើម (Lead): ជាប្រយោគទីមួយ ឬប្រយោគពីរបីនៅខាងដើមរឿងមួយ។

អត្ថបទបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ (Libel): ការចុះផ្សាយព័ត៌មានមិនពិតដែលបង្ហាញអត្តសញ្ញាណ និងបង្ហូចកេរ្តិ៍ ឈ្មោះបុគ្គលម្នាក់។

ប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ (Media): សំដៅទៅលើប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយទាំងពីរប្រភេទ ក្នុងនោះ រួមមានប្រព័ន្ធ ផ្សព្វផ្សាយផ្នែកបោះពុម្ព មានកាសែត ទស្សនាវដ្តី និងសៀវភៅ និង ប្រព័ន្ធ ផ្សព្វផ្សាយអេឡិចត្រូនិច មានវិទ្យុ ទូរទស្សន៍ និងអ៊ិនថឺណិត ដែលផ្តល់ព័ត៌មានដល់ សាធារណៈ។

តម្រុយលុយ (Money trail): ជាការតាមដានលំហូរនៃលុយពុករលួយ ដើម្បីស្វែងរក និងរាយការណ៍ អំពីប្រភពនៃលុយ របៀបចំណាយ ឬការចំណាយមិនត្រឹមត្រូវ និងមូលហេតុដែលបណ្តាលឱ្យអំពើបែបខុសឆ្គងបែប នេះអាចកើតឡើងបាន ។

ការិយាល័យនិពន្ធ (Newsroom): ជាការិយាល័យដែលអ្នកកាសែតធ្វើការ។

ដែលមានតម្លៃជាដំណឹង (Newsworthy): ជាលក្ខណៈដែលព័ត៌មានគួរឱ្យចាប់ អារម្មណ៍ ឬសំខាន់ សម្រាប់អ្នកអាន អ្នកស្តាប់ និងអ្នកទស្សនា។ វាជាលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យចំពោះ ហេតុការណ៍មួយ ថាតើវាមានធាតុសំខាន់ៗ ដែលគេអាចកំណត់វាថាជាដំណឹងដែរឬទេ ។

កថាខ័ណ្ឌសាច់រឿង (Nuth graph): ជាកថាខ័ណ្ឌដែលសង្ខេបព័ត៌មានដែលសំខាន់ ជាងគេ ហើយបង្ហាញនូវមុំ ឬ ចំណុចផ្តោតនៃរឿង ជាពិសេសនៅក្នុងអត្ថបទដែលចាប់ផ្តើម ដោយសេចក្តីផ្តើមដំអក់ ។

ភាពសត្យានុម័ត (Objectivity): ជាលក្ខណៈសម្បត្តិនៃអត្ថបទព័ត៌មានមួយដែល គ្មានលម្អៀង ឬ បុរេនិច្ឆ័យ។ ការងាររបស់អ្នកកាសែត គឺត្រូវរាយការណ៍ការពិត ដោយមិន បញ្ចូលទស្សនៈផ្ទាល់ខ្លួន លើកលែងតែ នៅក្នុងអត្ថបទទស្សនៈ ឬវិចារណកថា។

ក្រៅកំណត់ត្រា (Off the record): ជាព័ត៌មានដែលប្រភពនិយាយប្រាប់អ្នកកាសែត ប៉ុន្តែសុំមិនឱ្យ យកទៅចុះផ្សាយ ។ វាជាកិច្ចព្រមព្រាងមួយរវាងអ្នកយកព័ត៌មាន និងប្រភព ដែលថាព័ត៌មានដែលប្រភពផ្តល់ឱ្យ មិនត្រូវបានយកទៅចុះផ្សាយឡើយ ដោយគ្រាន់តែ សម្រាប់ជួយអ្នកយកព័ត៌មានយល់ហេតុការណ៍នោះប៉ុណ្ណោះ។

ក្នុងកំណត់ត្រា (On the record): ជាព័ត៌មានដែលប្រភពនិយាយប្រាប់អ្នកកាសែត ហើយគេអាចឱ្យ យកទៅចុះផ្សាយបាន ។

សំណួរបើកមុខ (Open-ended question): ជាសំណួរដែលតម្រូវឱ្យប្រភពព័ត៌មាន ឆ្លើយ ដោយធ្វើការបកស្រាយ និង ពន្យល់នូវចម្លើយរបស់ខ្លួន ។

ទស្សនៈ (Opinion): ជាជំនឿ ឬគំនិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់មនុស្សម្នាក់អំពីប្រធានបទ ឬបញ្ហាមួយ។

តម្រុយឯកសារ (Paper trail): ជាការដេញតាមរកឯកសារសំខាន់ៗ ដែលជាទូទៅ ត្រូវគេលាក់ ដើម្បីធ្វើជាភស្តុតាងគាំទ្រសម្មតិកម្មណាមួយដែលកំណត់ដោយអ្នកធ្វើរឿង បែបស៊ើបអង្កេត ។

តម្រុយមនុស្ស (People trail): ជាខ្សែបណ្តាញនៃប្រភពព័ត៌មានសំខាន់ៗ ក្នុងនោះ រួមមានប្រភព អនាមិក ដែលអ្នកធ្វើរឿងបែបស៊ើបអង្កេតចាំបាច់ត្រូវសម្ភាសន៍ ដើម្បីប្រមូល ភស្តុតាងការពារសម្មតិកម្ម និង ការចោទប្រកាន់របស់ខ្លួន ។

សព្ទចោរនិយម (Plagiarism): ការលួចចម្លងស្នាដៃអ្នកដទៃ ទាំងសំណេរ និងទ្រព្យ ជាកម្មសិទ្ធិបញ្ញាដទៃទៀត ហើយអះអាងថាជាស្នាដៃរបស់ខ្លួន ។

សព្ទចោរ (Plagiarist): អ្នកលួចចម្លងស្នាដៃអ្នកដទៃ ។

តឹកតាង (Proof): ការពិត ព័ត៌មាន ឯកសារ៘ ដែលបញ្ជាក់ឱ្យអ្នកអាន អ្នកស្តាប់ និងអ្នកទស្សនា ជឿថារឿងមួយជារឿងពិត។

រង្វាន់ភុលីតហ្សឺរ៍ (Pulitzer Prize): រង្វាន់ភុលីតហ្សឺរ៍ គឺជារង្វាន់ប្រចាំឆ្នាំសម្រាប់ សមិទ្ធផលផ្នែក សារព័ត៌មាន អក្សរសិល្ប៍ វិនាដកម្ម និងតន្ត្រីអាមេរិកាំង។ រង្វាន់នេះត្រូវបាន ផ្តល់ដោយសាកលវិទ្យាល័យខូឡុំបៀ នៅទីក្រុងញូយ៉កតាំងពីឆ្នាំ១៩១៧ ផ្អែកលើអនុសាសន៍ របស់គណកម្មការរង្វាន់ភុលីតហ្សឺរ៍។ មានរង្វាន់ចំនួន១៤ ដែលគេផ្តល់ឱ្យសម្រាប់សារព័ត៌មាន។ រង្វាន់នេះ បង្កើតឡើងដោយយកឈ្មោះលោក ចូសិហ្វ ភុលីតហ្សឺរ៍ ដែលជា ចាងហ្វាងកាសែត អាមេរិកាំង ដែលបានឧបត្ថម្ភដល់សាលាសារព័ត៌មាន និងរង្វាន់នេះផ្ទាល់។

ចាងហ្វាងការផ្សាយ (Publisher): អ្នកចេញដើមទុនដើម្បីបោះពុម្ពផ្សាយសារព័ត៌មានមួយ រួចហើយធ្វើ សេចក្តីសម្រេចលើកិច្ចការអាជីវកម្ម ដែលចាំបាច់ជួយឱ្យសារព័ត៌មាននោះដំណើរ ការទៅដោយចំណេញ។ នៅ កាសែតធំៗ ចាងហ្វាងការផ្សាយខុសពីអគ្គនិពន្ធនាយក ដែលជា អ្នកធ្វើសេចក្តីសម្រេចលើកីរាងារនិពន្ធដោយឯករាជ្យ អំពីអ្វីដែលត្រូវចុះផ្សាយ និងការបោះពុម្ពផ្សាយទាំងមូល។

សម្រង់សម្តី (Quote): កំណត់ត្រានៃសម្តីដែលប្រភពព័ត៌មានបាននិយាយ ។

អ្នកយកព័ត៌មាន (Reporters): អាចហៅថាអ្នករាយការណ៍ព័ត៌មាន។ ជាអ្នកកាសែតដែល ត្រូវបានគេចាត់តាំងឱ្យទៅប្រមូលព័ត៌មានមកសរសេរជារឿងដើម្បីចុះផ្សាយ ។

អត្ថបទអម (Sidebar): ជារឿងបន្ទាប់បន្សំ ដែលពន្យល់ បកស្រាយ ឬរាយការណ៍ព័ត៌មាន លើជ្រុងណាមួយនៃរឿង  ជាញឹកញាប់ ដោយប្រើខ្ទង់ទំព័រមួយ និងឬក៏គំនូរក្រាហ្វិក នៅលើទំព័រទស្សនាវដ្តី ឬកាសែត ដែលផ្តល់ព័ត៌មានអំពីរឿងធំ ឬមាតិការឿង។

សម្តីបង្ខូចកេរ្តិ៍ (Slander): ស្រដៀងគ្នានឹងអត្ថបទបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះ គ្រាន់តែវាជាសម្តី ជាជាងជា លាយលក្ខណអក្សរ។

ប្រភព (Source): ជាមនុស្សដែលផ្តល់ព័ត៌មានដែលមានតម្លៃជាដំណឹងដល់អ្នកយកព័ត៌មាន ទោះបីជា លក្ខណៈក្នុង ឬក្រៅកំណត់ត្រាក្តី ឬគ្រាន់តែទុកជា  ស៉ាវតារឿង  ដ៉ោយមិនអាចបញ្ជាក់ប្រភពក្តី។

អ្នកឆ្លើយឆ្លងព័ត៌មានឯករាជ្យ (Stringer): ជាអ្នករាយការណ៍ព័ត៌មានឯករាជ្យប្រចាំនៅតំបន់ ឬ ប្រទេសណាមួយ ។

រចនាបទ (Style): ការកំណត់ភាសា និងរបៀបសរសេរ ដែលកាសែតមួយឯកភាពយកមក ប្រើប្រាស់ ។ ឧទាៈ កាសែតរស្មីកម្ពុជាបានជ្រើសរើសសរសេរអក្សរខ្មែរ ដោយប្រើព្យាង្គតម្រួត ជាជាងព្យាង្គរាយ ដើម្បី សរសេររឿងទាំងអស់។

ភាពអត្តនោម័ត (Subjectivity): ស្ថានភាពនៃការសរសេរព័ត៌មានដោយផ្អែកលើជំនឿ ឬទស្សនៈផ្ទាល់ ខ្លួនរបស់អ្នកកាសែត ជាជាងផ្អែកលើការពិត ។

សេចក្តីផ្តើមសង្ខេបខ្លឹមសារ (Summary lead): ជាសេចក្តីផ្តើមប្រពៃណីដែលគេប្រើប្រាស់ សម្រាប់ ចាប់ផ្តើមដំណឹងក្តៅភាគច្រើន។ វាជាប្រយោគពីរបីខាងដើមនៃដំណឹងមួយ ដែល ជាទូទៅសង្ខេបនូវហេតុការណ៍ ហើយឆ្លើយនឹងសំណួរខ្លះ ឬសំណួរទាំងអស់នៃ សំណួរ “5Ws + H” ។

កាសែតខ្នាតមធ្យម (Tabloid): ជាលក្ខណៈបច្ចេកទេស វាជាកាសែតដែលមានទំហំតូច ជាងកាសែតខ្នាតធំ ។ ប៉ុន្តែ ជាទូទៅ វាជាកាសែតទាំងឡាយណាដែលសរសេរខ្ជះខ្ជាយ ហើយមានរូបភាពច្រើនលើសលប់ ផ្តោត លើរឿងឧក្រិដ្ឋកម្ម មនុស្សល្បីល្បាញ កីឡា និងដំណឹងដទៃទៀតដែលមានចំណាប់អារម្មណ៍មនុស្សខ្លាំង។

ឃ្លាភ្ជាប់សេចក្តី (Transition): ជាពាក្យគន្លឺះ ឃ្លា ប្រយោគ ឬកថាខ័ណ្ឌប្រើសម្រាប់ តភ្ជាប់សាច់រឿង ពីខ្លឹមសារមួយទៅខ្លឹមសារមួយ និង ពីកថាខ័ណ្ឌមួយទៅកថាខ័ណ្ឌមួយ ទៀតឱ្យហូរតាមលំដាប់លំដោយសមស្រប ពីដើមរហូតដល់ចប់ ។

ការផ្ទៀងផ្ទាត់ (Verification ): ជាការត្រួតពិនិត្យព័ត៌មានដែលមិនច្បាស់លាស់ ឬចម្រូង ចម្រាស់ឡើងវិញ ជាមួយប្រភពដទៃទៀត ឬជាមួយឯកសារ និង ដោយការអង្កេតផ្ទាល់ខ្លួន ដើម្បីធ្វើឱ្យប្រាកដថាព័ត៌មានដែល ទទួលបានពិតជាត្រឹមត្រូវ ។

ផែនការការងារ (Work plan): ជាផែនការធ្វើព័ត៌មានដែលស្មុគស្មាញ ដូចជាព័ត៌មាន បែបស៊ើបអង្កេត សម្រាប់បង្ហាញផ្លូវដល់អ្នកកាសែតក្នុងការប្រមូលព័ត៌មាន កំណត់មនុស្ស ដែលត្រូវសម្ភាសន៍ ព័ត៌មាន និងឯកសារ ដែលត្រូវការ កន្លែងដែលត្រូវទៅ ពេលវេលា និង ថវិកាដែលត្រូវចំណាយ។

សារព័ត៌មានពណ៌លឿង (Yellow Journalism): ជាការប្រើវិធីមិនសមស្រប និង ខុសក្រមសីលធម៌ វិជ្ជាជីវៈ ក្នុងការសរសេរព័ត៌មានដើម្បីទាក់ទាញអ្នកអាន ។ ពាក្យនេះ កើតឡើងនៅអំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៨៩០ នៅពេលដែលកាសែតមួយនៅសហរដ្ឋអាមេរិក បោះពុម្ពកាសែតទំព័រលឿង ហើយចុះផ្សាយព័ត៌មានមិនពិត ដើម្បី លក់កាសែតឱ្យដាច់ ។

នៅរដ្ឋសភា

ដោយ មឿន ឈានណារិទ្ធ

អ្នកកាសែតខ្មែរដែលយកព័ត៌មានអំពីកិច្ចប្រជុំរបស់រដ្ឋសភា បានត្អូញត្អែរអំពីកង្វះខាតកន្លែង អង្គុយសមរម្យសម្រាប់អ្នកយកព័ត៌មាននៅរដ្ឋសភា។

«គេបានចំណាយលុយយ៉ាងច្រើន(សម្រាប់សង់)អគារ តែគេមិនអាចទិញកៅអីបាន» (លោក ជុំ សុផល និពន្ធនាយករងកាសែតសំណេរថ្មីត្រូវបានកាសែត ឌឹ ឃែមបូឌា ដេលី ដកស្រង់ សម្តីកាល ពីថ្ងៃទី២៣តុលានេះ)។

លោក ជាម យៀប ជាសមាជិកសភាមកពីគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាដែលទទួលបន្ទុកការងារ សាងសង់អគារសភាតម្លៃ២៩លានដុល្លានេះ បាននិយាយប្រាប់កាសែត ឌឹ ឃែមបូឌា ដេលី ថា រដ្ឋសភាកំពុងសាងសង់បង្ហើយបន្ទប់សារព័ត៌មានមួយដែលមានម៉ាស៊ីនត្រជាក់ សម្រាប់អ្នក កាសែតដែលអាចចំណាយពេលដល់ទៅ២០ម៉ោង ដើម្បីតាមដានកិច្ចប្រជុំសភានោះ។

ទោះបីជាយ៉ាងណា កង្វះខាតកន្លែងអង្គុយសមរម្យនៅរដ្ឋសភាគ្រាន់តែជាឧបសគ្គតូចមួយ ប៉ុណ្ណោះដែលអ្នកកាសែតក្នុងស្រុកជួបប្រទះនោះ។ អ្នកយកព័ត៌មានខ្មែរនៅតែបន្តប្រឈមមុខ នឹងឧបសគ្គជាច្រើនទៀត ដូចជាការរើសអើង ប្រាក់ខែតិច កង្វះខាតមធ្យោបាយយកព័ត៌មាន តាមវិជ្ជាជីវៈ ការបំភិតបំភ័យ និងការគំរាមកំហែង។

អ្នកយកព័ត៌មានជាច្រើនមកពីកាសែតតូចៗ ជាពិសេសកាសែតដែលគាំទ្រគណបក្សប្រឆាំង បាននិយាយថា ជាញឹកញាប់ពួកគេត្រូវបានរារាំងមិនឲ្យចូលយកព័ត៌មាននៅស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល។

អ្នកស្រី ប៉ុក ម៉ារី អ្នកយកព័ត៌មាននៅកាសែតភ្នំពេញប្រេស បាននិយាយថាគេបានបដិសេធ សំណើសុំសម្ភាសន៍របស់គាត់នៅក្រសួងសង្គមកិច្ច និងអតិតយុទ្ធជន។ គាត់បាននិយាយថានៅ ទ្វារខាងមុខគេបានបិទផ្លាកមួយហាមប្រាមមិនឲ្យអ្នកយកព័ត៌មានមកពីកាសែតផ្សេងៗចូល លើកលែងតែ «កាសែតរស្មីកម្ពុជា កម្ពុជាថ្មី និង កោះសន្តិភាព» ដែលជាកាសែតប្រចាំថ្ងៃធំជាង គេ។

លោក សែម សារឿន ដែលយកព័ត៌មានឲ្យកាសែតសហស្សវត្សថ្មី បាននិយាយថាគេបាន បញ្ជូនគាត់ពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយទៀតនៅការិយាល័យនគរបាលចរាចរផ្លូវទឹក នៅពេល ដែលគាត់ព្យាយាមសុំឯកសារគេអំពីការដឹកជញ្ជូនផ្លូវទឹកនៅកម្ពុជា។

កញ្ញា ម៉េង ចាន់ធារី អ្នកយកព័ត៌មាននៅវិទ្យុសម្លេងប្រជាធិបតេយ្យ បាននិយាយថានាង មានការពិបាកក្នុងការសុំអត្ថាធិប្បាយពីមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាលមួយចំនួនសម្រាប់រឿងរបស់នាង។

«ជាធម្មតា គេនិយាយថាគេរវល់ (ហើយបិទទូរស័ព្ទ)» (ធារីបាននិយាយ ដោយបន្ថែមថាការ បដិសេធបែបនេះធ្វើឲ្យរឿងរបស់នាង «មិនពេញលេញ»។

នាងនិយាយថាក្នុងចំណោមប្រភពព័ត៌មានដែលសហការល្អជាមួយអ្នកកាសែត រួមមាន អង្គការសង្គមស៊ីវិល ប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញ និងនិស្សិត។

លោក សូរ សុភី ធ្វើការនៅវិទ្យុជាតិ អិហ្វអិម៩៦ បាននិយាយថាឧបសគ្គធំបំផុតរបស់គាត់គឺ ប្រាក់ខែទាប និងជំនាញភាសាអង់គ្លេសខ្សោយ ដែលរារាំងគាត់មិនអាចនិយាយជាមួយប្រភព ព័ត៌មានដែលនិយាយភាសាអង់គ្លេស និងស្រាវជ្រាវឯកសារតាមអ៊ីនថឺណិត។

នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា

១៨៦៣                        ប្រទេសកម្ពុជាក្លាយជាប្រទេសក្រោមអាណានិគមបារាំង។

១៩៣៥                        ទស្សនាវដ្តីអក្សរសាស្ត្ររាត្រីថ្ងៃសៅរ៍ ត្រូវបានគេបោះពុម្ភផ្សាយ

១៩៣៩                        សារព័ត៌មានជាភាសាខ្មែរដំបូងបំផុតឈ្មោះ នគរវត្ត ត្រូវបានបោះ ពុម្ភផ្សាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយអ្នកជាតិនិយមខ្មែរបីរូប គឺ លោកៈ ប៉ាច ឈឺន ស៊ឹម វ៉ា និង ស៊ឺង ង៉ុកថាញ់។

១៩៤២                         កាសែត នគរវត្ត ត្រូវបានពួកបារាំងរឹបអូស ដោយចោទប្រកាន់ សារព័ត៌មាននេះថា ជាតិនិយមជ្រុល។ ហើយលោក ប៉ាច ឈឺន ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ចំណែកឯលោក ស៊ឺង ង៉ុកថាញ់ បានភៀសខ្លួនទៅកាន់ប្រទេស ថៃ រួចហើយទៅប្រទេសជប៉ុន។

១៩៤៥                         លោក ស៊ឺង ង៉ុកថាញ់ ត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ រួចបន្តការបោះ ពុម្ភផ្សាយកាសែត នគរវត្ត  សាជាថ្មីឡើងវិញ នៅពេលប្រទេសកម្ពុជា កំពុងស្ថិតក្រោម ការត្រួតត្រារបស់កងទ័ពជប៉ុនមួយរយៈពេលខ្លី។

១៩៤៧                         ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញដំបូងបង្អស់របស់ប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានសភាអនុម័ត។ សារព័ត៌មានកាន់តែមានសេរីភាព និង បានចេញផ្សាយកាន់តែច្រើនឡើង។

១៩៥១                         ទីភ្នាក់ងារសារព័ត៌មានខ្មែរ ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយបោះពុម្ភ ជាប្រភេទព្រឹត្តិប័ត្រព័ត៌មាន ជាភាសាខ្មែរ បារាំង និង ភាសាអង់គ្លេស ហើយមានអ្នកអានប្រហែល ២.០០០ នាក់។

១៩៥២                         លោក ស៊ឺង ង៉ុកថាញ់ បានបោះពុម្ភផ្សាយកាសែតមួយទៀតដែលមាន ឈ្មោះថា ខ្មែរក្រោក ប៉ុន្តែមួយខែក្រោយមក កាសែតនេះត្រូវបានបិទទៅវិញ ដោយសារបញ្ចូលទស្សនៈខ្លាំងៗ ទាមទារឱ្យមានការកែទម្រង់ប្រព័ន្ធ នយោបាយខ្មែរ។

១៩៥៣                        ប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំង។

ថ្ងៃទី៣ មីនា ១៩៥៥        ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ បានដាក់រាជ្យបល្ល័ង្ក ហើយបីថ្ងៃក្រោយ មកបានបង្កើតគណបក្សសង្គមរាស្ត្រនិយម។ កាសែត និង ទស្សនាវដ្តី ជាច្រើនដែលគាំទ្រគណបក្សសង្គមរាស្ត្រនិយមបានចេញផ្សាយ។

ថ្ងៃទី១ មេសា ១៩៥៥      កាសែតលួចលាក់មួយ ប្រជាជន ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដើម្បី ផ្សព្វផ្សាយឃោសនាអំពីលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត។

ថ្ងៃទី២០ មិថុនា ១៩៥៥   បងប្រុសរបស់ប៉ុល ពត លោក សាឡុត ឆាយ បានចេញផ្សាយកា សែត សាមគ្គី ។

ថ្ងៃទី១ មករា ១៩៥៩      ឪពុករបស់លោក សម រង្ស៊ី គឺលោក សម សារី បានចេញផ្សាយ កាសែត រាស្ត្រធិបតេយ្យ ក្រោយពីមានទំនាស់ជាមួយព្រះប្រមុខរដ្ឋ សម្តេច នរោត្តម សីហនុ។

ថ្ងៃទី២ សីហា ១៩៥៩      លោក ខៀវ សំផន បានចេញផ្សាយកាសែតជាភាសាបារាំង ឡុបសឺវ៉ាទើរ៍ (L’Observateur) និយាយរិះគន់ក្រុមអភិរក្សនិយម។

ថ្ងៃទី១១ តុលា ១៩៥៩     លោក ណុប បូផាន់ នាយកការផ្សាយកាសែត ប្រជាជន ត្រូវបាន គេបាញ់សម្លាប់ក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។

១៩៦៥                         ព្រឹត្តប័ត្រព័ត៌មានប្រចាំខែរបស់សម្តេច នរោត្តម សីហនុ Les Paroles de S.P.N Sihanouk ដែលគេហៅថា B.M.D (Bulletin Mensuel de Documentation) ត្រូវបានបោះពុម្ភ ផ្សាយដោយខុទ្ទកាល័យព្រះបរមរាជវាំង។

ថ្ងៃទី១១ សីហា ១៩៦៦   សម្តេច នរោត្តម សីហនុ បង្កើតព្រឹត្តិប័ត្រផ្សាយចេញជាពីរភាសា ខ្មែរ-បារាំង ដើម្បីរិះគន់រដ្ឋាភិបាល។

១៩៦៧                        លោក ស៊ឹម វ៉ា បានចេញផ្សាយកាសែត ខ្មែរឯករាជ្យ និយាយរិះគន់សម្តេច នរោត្តម សីហនុ។

១៩៦៧                        លោក នុត ឈឿម ប្រធានខុទ្ទកាល័យសម្តេច នរោត្តម សីហនុ បានចេញផ្សាយកាសែត សុជីវធម៌ ដែលអាចលក់បាន ១១,០០០ច្បាប់ ក្នុងមួយលេខ។ កាសែតនេះលក់ដាច់ខ្លាំង ដោយសារតែមាននិយាយពីរឿងអាសអាភាស។

១៩៦៩                         ក្មួយប្រុសរបស់លោក ស៊ឹម វ៉ា គឺលោក សុទ្ធ ប៉ូលីន ចេញផ្សាយ កាសែត នគរធំ ដែលមានចុះផ្សាយវិចារណកថាគាំទ្រពួក សាធារណរដ្ឋ។

១៩៧០                        កាសែត កោះសន្តិភាព ត្រូវបានបោះពុម្ភផ្សាយដោយលោក ស៊ូ សន លោក នុត ឈឿម និង លោក ជូ ថានី។

ថ្ងៃទី១៨ មីនា ១៩៧០     សម្តេច នរោត្តម សីហនុ ត្រូវបានទម្លាក់ពីអំណាចដោយរដ្ឋប្រហារ របស់លោកសេនាប្រមុខ លន់ ណុល។ ពេលនោះមានកាសែតប្រហែល ៣០ បន្តចេញផ្សាយ។

ថ្ងៃទី២៩ ធ្នូ ១៩៧០         រដ្ឋាភិបាលរបស់លោក លន់ ណុល បានកំណត់ឱ្យមានការត្រួត ពិនិត្យមុនការបោះពុម្ភផ្សាយរបស់កាសែត ហើយក្រោយមកបានបញ្ឈប់លែងឱ្យមានសេរី ភាពខាងសារព័ត៌មាន។ ពេលនោះមានកាសែតជាច្រើនបានបញ្ចប់ ការបោះពុម្ភផ្សាយរបស់ខ្លួន។

ថ្ងៃទី២៣ មេសា ១៩៧៣ ច្បាប់អាជ្ញាសឹកត្រូវបានប្រកាសឱ្យប្រើ ដោយបង្ករឱ្យ មានការគម្រាមកំហែង និវាយប្រហារទៅលើអ្នកសារព័ត៌មាន។ រថ យន្តរបស់លោក សុទ្ធ ប៉ូលីន ត្រូវបានបំផ្ទុះដោយគ្រាប់បែកបង្កៃ ប៉ុន្តែរូបលោកបានរួចជីវិតពីការវាយប្រហារនេះ។

១៩៧៥                         ប្រទេសកម្ពុជាបានធ្លាក់ចូលទៅក្នុងរបបខ្មែរក្រហម។ ប្រជាជនប្រ មាណ ១ លាន ៧ សែននាក់បានស្លាប់។ គ្មានសារព័ត៌មានឯកជនណាមួយ អាចចេញផ្សាយបានទេ លើកលែងតែទស្សនាវដ្តី និងស្ថាននីយ៍វិទ្យុ ដែលគ្រប់គ្រងដោយអង្គការខ្មែរក្រហម អាចផ្សព្វផ្សាយពាក្យស្លោករបស់កុម្មុយនីស្តតែប៉ុណ្ណោះ។ រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហមបានចេញផ្សាយទស្សនាវដ្តីចំនួនបី រួមមាន ទស្សនាវដ្តីទង់បដិវត្តន៍ ទស្សនាវដ្តីទង់ក្រហម និង ទស្សនាដ្តី យុវជន យុវនារីបដិវត្តន៍ ព្រមទាំងទស្សនាវដ្តីរូបភាពមួយផងដែរ។ ទស្សនាវដ្តីទាំងនេះ អានដោយពួកកម្មាភិបាលខ្មែរក្រហម។

ថ្ងៃទី២ ធ្នូ ១៩៧៨           រណសិរ្យ សាមគ្កី កសាង ការពោ មាតុភូមិ កម្ពុជា(KNLF) ដែលគាំទ្រដោយ វៀតណាម ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងស្រុកស្នួលខេត្តក្រចេះ ជាប់ ព្រំដែនវៀតណាម។ KNLF បានបង្កើតទីភ្នាក់ងារព័ត៌មានកម្ពុជា (SPK) និង ស្ថាននីយ៍វិទ្យុមួយផងដែរ។

ថ្ងៃទី៧ មករា ១៩៧៩      ខ្មែរក្រហមត្រូវបានផ្តួលរំលំដោយកងទ័ពវៀតណាម ចូលឈ្លាន ពាន។ កម្ពុជា ក៏បានក្លាយទៅជាប្រទេសកុម្មុយនីស្ត។

ថ្ងៃទី២៥ មករា ១៩៧៩    កាសែតកម្ពុជា របស់ KNLF បានចេញផ្សាយលេខដំបូងរបស់ខ្លួន ចំនួន៥,០០០ច្បាប់។ ចំនួននេះបានកើនឡើងរហូតដល់៥,០០,០០០ច្បាប់ ហើយកាសែតនេះត្រូវបានចែកជូនដល់កម្មាភិបាលកុម្មុយនីស្តដោយឥតគិតថ្លៃ។  កាសែតបីផ្សេងទៀតបានត្រូវចេញផ្សាយ រួមមាន កាសែតកងទ័ពបដិវត្តន៍ ក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៩ កាសែត ភ្នំពេញ ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨១ និង កាសែតប្រជាជន  ក្នុងខែ តុលា ឆ្នាំ១៩៨៥។ មានកាសែតជាច្រើនផងដែរទៀត ដែលត្រូវបាន ចេញផ្សាយដោយអង្គការព័ត៌មានរបស់គណបក្សកុម្មុយនីស្តនេះ។

ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩២         គណបក្សប្រជាធិតេយ្យសេរីនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា បានបង្កើត ព្រឹត្តិប័ត្ររណសិរ្យរំដោះជាតិខ្មែរ ចេញផ្សាយប្រចាំសប្តាហ៍ ដោយនិយាយរិះគន់ប្រឆាំងទៅនឹងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា និង ជនអន្តោប្រវេសវៀតណាម។

ឆ្នាំ១៩៩២                     ច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌអន្តរកាលរបស់ អ៊ុនតាក់ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ដោយចាត់ទុកថា បទបរិហាកេរ្តិ៍ ជាបទល្មើសឧក្រិដ្ឋដែលត្រូវផ្តន្ទា ទោសរហូតដល់ជាប់ពន្ធនាគារ។

ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩២          គណបក្សហ៊្វុនស៊ីនប៉ិច បានចេញផ្សាយកាសែត សម្លេងយុវជនខ្មែរ ។

ចុងឆ្នាំ ១៩៩២               អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្ន របស់ អង្គការសហប្រជាជាតិ ប្រចាំប្រទេស កម្ខុជា អ៊ុនតាក់ (UNTAC) បានបង្កើតស្ថានីយវិទ្យុ និងកាសែត របស់ខ្លួនផ្ទាល់ឈ្មោះ ជម្រើសសេរី។ ស្ថានីយ៍វិទ្យុ និង កាសែតនេះត្រូវបានបិទក្រោយពីការបោះឆ្នោតរួច។

ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩២        កាសែតជាភាសាអង់គ្លេសឯករាជ្យលើកដំបូងឈ្មោះ ភ្នំពេញ ប៉ុស្ត៍ (Phnom Penh Post) បានចេញផ្សាយដោយជនជាតិ អាមេរិកាំងពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធ។ កាសែតជាភាសាអង់គ្លេសមួយទៀតឈ្មោះ ឌឹ ឃែមបូឌា ថែមស៍ (The Cambodia Time) បានបោះពុម្ភផ្សាយដោយអ្នកកាសែត ជនជាតិម៉ាឡេស៊ីម្នាក់នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនេះ។ បន្ទាប់មក កាសែតនេះ បានបោះពុម្ភផ្សាយអត្ថបទជាភាសាខ្មែរមួយទៀត ប៉ុន្តែក្រោយមក កាសែតទាំងពីរនេះ ត្រូវបានបិទដោយសារការក្ស័យធន។

ឆ្នាំ១៩៩៣                    កាសែតជាភាសាអង់គ្លេសឯករាជ្យមួយទៀតឈ្មោះ ឌឹ ឃែមបូឌា ដេលី (The Cambodia Daily) បានបោះពុម្ភផ្សាយដោយអ្នកកាសែតអាមេរិកាំងជើងចាស់ម្នាក់។

ខែមករា ឆ្នាំ១៩៩៣        កាសែត កោះសន្តិភាព បានេចេញផ្សាយឡើងវិញ ដោយអតីតអ្នកយកព័ត៌មាន លោក ថុង អ៊ុយប៉ាង បន្ទាប់ពីបានបិទជិត២០ឆ្នាំ ក្នុងអំឡុងពេល ខ្មែរក្រហមកាន់អំណាច។

ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៩៣        កាសែតរស្មីកម្ពុជា ត្រូវបានចេញផ្សាយ។ នេះគឺជាកាសែតធំជាងគេ និងពេញនិយមជាងគេក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ មានកាសែតជាច្រើនទៀត បានចេញផ្សាយក្នុង អំឡុងពេលដំណាលគ្នានេះដែរ ប៉ុន្តែក្រោយមកត្រូវបានបិទទៅវិញដោយ សារមូលហេតុផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ។

ឆ្នាំ១៩៩៣                    ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ បានអនុញ្ញាតឱ្យមានសេរីភាពខាងសារព័ត៌មាន និង អ្នកសារព័ត៌មាន អាចទទួលបានព័ត៌មានដោយស្របច្បាប់។

ឆ្នាំ១៩៩៥                     ច្បាប់សារព័ត៌មាន ត្រូវបានរដ្ឋសភាជាតិអនុមតិ ដែលមាត្រា១២ នៃច្បាបនេះមានបញ្ហាចម្រូងចម្រាស់ នៅត្រង់ចំណុចដែលចែងថា “និយោជក និពន្ធនាយក ឬអ្នកនិពន្ធអត្ថបទ អាចត្រូវផ្ទនាទោសពិន័យជាប្រាក់ពី់ ៥ លានរៀល ទៅ ១៥ លានរៀល ស្មើនឹង(១២៨២ ទៅ ៣៨៤៦ ដុល្លាអាមេរិក) ដោយមិនគិតដល់ការផ្តន្ទាទោសតាមច្បាប់ព្រហ្មទណ្ឌ”។ ចំណែកឯមាត្រាទី១៣ ចែងថា ស៉ារព័ត៌មានមិនត្រូវបោះពុម្ភផ្សាយ ឬ ផ្សាយបន្តការមិនពិត ដែលជាការជេរប្រមាថ ឬ ការមើលងាយដល់ស្ថាប័នជាតិ  ៉។ (ច្បាប់នេះ មានភាពស្រពិចស្រពិល និង បានបន្សល់ទុកចន្លោះប្រហោងជាច្រើន ដែលអាចឱ្យអាជ្ញាធររបស់រដ្ឋាភិបាលធ្វើការបក ស្រាយតាមឆន្ទាគតិរបស់ខ្លួន ដើម្បីបំបិទមាត់អ្នកសារព័ត៌មាន និង ស្ថាប័នព័ត៌មាន។)

ថ្ងៃទី១៨ ឧសភា ១៩៩៦  លោក ធន ប៊ុនលី និពន្ធនាយកកាសែត ឧត្តមគតិខ្មែរ ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់ក្បែរគេហដ្ឋានរបស់លោកក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។ មរណភាពរបស់ លោកត្រូវបានគេជឿថា ដោយសារហេតុផលនយោបាយ។

ថ្ងៃទី៣០ មីនា ១៩៩៧     លោក ចិត្ត ដួងដារាវុធ អ្នកយកព័តមានឱ្យកាសែត អ្នកប្រយុទ្ធ  ត្រូវបានគេសម្លាប់ដោយការវាយប្រហារនឹងគ្រាប់បែក។

ថ្ងៃទី៥ ឧសភា ១៩៩៧     លោក ពេជ្រ ឯម អ្នកយកព័ត៌មានរបស់ស្ថាននីយ៍ទូរទស្សន៍ ក្នុងក្រុងព្រះសីហនុ ត្រូវបានគេសម្លាប់ ហើយគ្រាប់រុកកែត បេ៤០ ត្រូវបានគេផ្លោងចូលទៅក្នុងស្ថានីយ៍របស់លោក ដោយសារតែការចាក់ផ្សាយព័ត៌មានចម្រូងចម្រាស់។

ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧        អ្នកកាសែតប្រឆាំងជាច្រើននាក់ បានរត់គេចខ្លួនដោយសារតែមានការវាយប្រហារគ្នា រវាងគណបក្សនយោបាយនៅក្នុងប្រទេស។ កាសែតប្រ ឆាំងមិនបានបោះពុម្ភផ្សាយអស់រយៈពេលបីខែ ដោយសារតែមានការគម្រាមកំហែង និងការបំភិតបំភ័យ។ អ្នកសារព័ត៌មានបរទេសក៏ត្រូវទទួលរងការគម្រាមកំហែងផងដែរ ហើយកាសែតបរទេសពីរត្រូវបាន ហាមឃាត់មិនឱ្យចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារតែការ សរសេរអត្ថបទរិះគន់រដ្ឋាភិបាល និងការសរសេរពីអំពើពុក រលួយនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល។

ថ្ងៃទី៨ មិថុនា ១៩៩៨      លោក ថុង អ៊ុយប៉ាង ជាចាងហ្វាងការផ្សាយ និង ជានិពន្ធនាយកកាសែត កោះសន្តិភាព ត្រូវបានគេតាមបាញ់ប្រហារឱ្យរងបួសនៅក្នុងវត្តមួយស្ថិតនៅជាយក្រុងភ្នំពេញ។ កាសែតនេះបានចោទប្រកាន់ “អ្នកនយោបាយដ៏មានអំ ណាចម្នាក់នៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលបច្ចុប្បន្ន”ថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការវាយប្រហារនេះ។

ថ្ងៃទី១៨ តុលា ២០០៣   លោក ជួ ជេដ្ឋារិទ្ធិ ជាអ្នកកាសែតរបស់ស្ថានីយវិទ្យុតាព្រហ្ម FM៩០.៥ ដែលគាំទ្រគណបក្សហ៊្វុនស៊ីនប៉ិច ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់នៅខាងមុខ ការិយាល័យរបស់លោកក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។ ឃាតកម្មលើរូបលោក កើតឡើងក្រោយពីស្ថាននីយ៍នេះបានចាក់ផ្សាយបទអត្ថាធិប្បាយនិយាយរិះគន់ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាល។

ថ្ងៃទី១១ តុលា ២០០៥    លោក ម៉ម សូណង់ដូ អាយុ៦៤ឆ្នាំ ជានាយកស្ថានីយវិទ្យុសម្បុក ឃ្មុំ FM១០៥ ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ដោយសារចាក់ផ្សាយបទសម្ផាសជាមួយអ្នកជំនាញខាងកិច្ចការព្រំដែន និយាយរិះគន់ សន្ធិសញ្ញាព្រំដែន។ លោកត្រូវបានគេចោទប្រកាន់ពីបទរិះគន់រដ្ឋាភិបាល។

ថ្ងៃទី២ ធ្នូ ២០០៥           លោក ហង្ស សុខន ជានិពន្ធន៉ាយកកាសែត ពន្លឺសាមគ្គី  ដែលចេញផ្សាយមិនទៀងទាត់ ត្រូវបានចាប់ ខ្លួនដោយសារអត្ថបទព័ត៌មានមួយនិយាយលាតត្រដាងពីអំពើពុករលួយក្នុងរឿងវិវាទដីធ្លី ដោយថា លោកព្រះរាជអាជ្ញា វ៉ែន យឿន បានទទួលសំណូក។ លោក វ៉ែន យឿន បានដាក់ពាក្យបណ្តឹងព្រហ្មទណប្រឆាំងនឹងកាសែតន្ទេះ អំពីបទបរិហារកេរ្តិ៍។

ថ្ងៃទី៤ មករា ២០០៦      លោក ប៉ា ងួនទៀង នាយកកម្មវិធីវិទ្យុ “សម្លេងប្រជាធិបតេយ្យ(VOD)” និងជាអនុប្រធានរបស់លោក កឹម សុខា ត្រូវបានចាប់ខ្លួននៅព្រំដែនឡាវ បន្ទាប់ពីប្រធានរបស់លោក គឺលោក កឹម សុខា និង លោក យ៉េង វីរៈ ប្រធានអង្គការ អប់រំច្បាប់សហគមរបស់កម្ពុជា ត្រូវបានចាប់ខ្លួន ក្នុងយុទ្ធនាការបង្ក្រាបរបស់រដ្ឋាភិបាលទៅលើក្រុមប្រឆាំង។

ឆ្នាំ២០០៦                     ច្បាប់ប្រឆាំងអំពើពុករលួយ នៅជាសេចក្តីព្រាងនៅឡើយ និងកំពុងត្រៀមដាក់ឱ្យសភាអនុម័តដើម្បីឱ្យក្លាយជាច្បាប់។ ពង្រាងច្បាប់នេះ រួម បញ្ចូលការទាមទារអោយមានការផ្តល់លទ្ធភាពក្នុងការប្រើប្រាស់ ព័ត៌មាន និង ទិន្នន័យសាធារណៈផងដែរ។

ស្តីអំពីសេរីភាពក្នុងការបញ្ចោញមតិ

Famous Quotations on Freedom of Speech

ដកស្រង់ និងបកប្រែពីប្រក្រតីទិនវិសោធនកម្មទី១នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញសហរដ្ឋអាមេរិក ដោយមានការអនុញ្ញាតពីអង្គការ វេទិកាសេរីភាព

1-“THE basis of our government being the opinion of the people, the very first object should be to keep that right; and were it left to me to decide whether we should have a government without newspapers, or newspapers without government, I should not hesitate for a moment to prefer the latter. But I should mean that every man should receive those papers, and be capable of reading them.”

- Thomas Jefferson, 3rd U.S. president

«មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃរដ្ឋាភិបាលរបស់យើង គឺមតិរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ដែលជាកម្មវត្ថុទីមួយដែល យើង ត្រូវរក្សាឱ្យបាននូវសិទ្ធិនេះ ហើយប្រសិនបើគេឱ្យខ្ញុំសម្រេចចិត្ត ថាតើយើងគួរតែយក រដ្ឋាភិបាលដោយគ្មានកាសែត ឬក៏យកកាសែតដោយគ្មានរដ្ឋាភិបាលនោះ ខ្ញុំនឹងមិនស្ទាក់ ស្ទើរបន្តិចណាទេថា ខ្ញុំពេញ្ញចិត្តជម្រើសទីពីរជាង។ ប៉ុន្តែ ខ្ញុំក៏គួរបញ្ជាក់ផងដែរថាពលរដ្ឋ គ្រប់រូបគួរតែទទួលបានកាសែតទាំងនោះ ហើយអាចអានវារួចទៀតផង។»

ថូម៉ាស ចិហ្វហ្វឺសិន ប្រធានាធិបតីទី៣ សហរដ្ឋអាមេរិក

2- “Injustice anywhere is a threat to justice everywhere.”

– Martin Luther King Jr., US Civil Rights Leader, 1963

«ភាពអយុត្តិធម៌នៅទីណាក៏ដោយ គឺជាការគំរាមកំហែងចំពោះភាពយុត្តិធម៌ នៅគ្រប់ទីកន្លែង ទាំងអស់។»

ម៉ាធីន លូដឺ ឃីង មេដឹកនាំចលនាទាមទារសិទ្ធិស៊ីវិល ១៩៦៣

3- “Freedom of speech is a right to be fought for and not a blessing to be wished for.”

– Kofi A. Annan, Secretary General, United Nations, 1998

«សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញ្ញមតិ គឺជាសិទ្ធិមួយដែលយើងត្រូវ ប្រយុទ្ធដើម្បីដណ្តើមយក ហើយវា មិនមែនបានមកដោយសារការបន់ស្រន់ សុំព្រះនោះទេ។»

កូហ៊្វី អាណាន់ អគ្គលេខាធិការអង្គការសហប្រជាជាតិ ១៩៩៨

4- “Four hostile newspapers are more to be feared than 1,000 bayonets.” - Napoleon Bonaparte, French Emperor, c. 1800

«កាសែតអរិភាពបួនគួរឱ្យខ្លាច ជាងចំពុះទុង១០០០ដើមទៅទៀត។»

ណាប៉ូលេអុង បូណាបា ព្រះចៅអធិរាជបារាំង គ្រឹស្តសករាជ ១៨០០

5- “Democracy is more stable, and people are more free, when the press is free.”

– Bill Clinton, 42^nd U.S. president, 2000

«លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យកាន់តែមានស្ថេរភាព ហើយប្រជាពលរដ្ឋ កាន់តែមានសេរីភាព នៅ ពេលដែលសារពត៌មានមានសេរីភាព។»

ប៊ីល គ្លីនតុន ប្រធានាធិបតីទី៤២ សហរដ្ឋអាមេរិក ២០០០
6- “I rule over persons, not over opinions.”

– Marthad, King of Yemen, 4^th Century

«ខ្ញុំគ្រាន់តែគ្រប់គ្រងលើមនុស្សតែប៉ុណ្ណោះ គឺមិនមែនគ្រប់គ្រងលើទស្សនៈរបស់គេឡើយ។»

ម៉ាស្សាត ព្រះរាជានៃប្រទេសយេម៉ិន សតវត្សរ៍ទី៤

7- “Books may be burned and cities may be sacked, but truth, like the yearning for freedom, lives on in the hearts of humble men.”

– Franklin D. Roosevelt, 32^nd U.S. president, 1936

«សៀវភៅនានាអាចត្រូវគេដុតចោល ហើយទីក្រុងនានាអាចត្រូវគេបំផ្លាញ្ញ ប៉ុន្តែសច្ចភាព ដូចជាសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បានសេរីភាពដែរ នឹងរស់នៅជានិច្ចក្នុងបេះដូងនៃប្រជាពលរដ្ឋ សាមញ្ញទាំងអស់។»

ហ៊្វ្រែងឃ្លីន ឌី រូសវ៉ិលធ៍ ប្រធានាធិបតីទី៣២សហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៣៦

8- “Long experience has taught us that it is dangerous… to suppress opinions and ideas; it has further taught us that it is foolish to imagine that we can do so.”

– Jawaharlal Nehru, prime minister, India, 1937

«បទពិសោធន៍ដ៏យូរអង្វែងបានបង្រៀនយើងថា វាមាន គ្រោះថ្នាក់ណាស់ ក្នុងការគាបសង្កត់ ការបញ្ចោញមតិ និង គំនិត។ វាក៏បានបង្រៀនយើងបន្តទៀតថា វាជាការល្ងង់ខ្លៅបំផុត ប្រសិនបើយើងស្រមៃថាចង់ធ្វើដូច្នេះនោះ។»

ចាវ៉ាហាឡាល់ ណេរូ នាយករដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌា ១៩៣៧

9- “A nation that is afraid to let its people judge the truth and falsehood in an open market is a nation that is afraid of its people.”

– John F. Kennedy, 35^th U.S. president, 1962

«ប្រទេសមួយដែលភ័យខ្លាចប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន វិនិច្ឆ័យទៅលើសច្ចភាព និងកំហុសឆ្គង នៅលើទីផ្សារបើកចំហមួយ គឺជាប្រទេសដែលភ័យខ្លាចប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួនឯង។»

ចន អិហ្វ ខិនណិឌី ប្រធានាធិបតីទី៣៥ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៦២

10- “Words have weight, sound and appearance; it is only by considering these that you can write a sentence that is good to look at and good to listen to.”

– W. Somerset Maugham, English novelist, 1938

«រាល់ពាក្យទាំងអស់សុទ្ធតែមានទម្ងន់ សម្លេង និងរូបរាងរបស់វា ពោលគឺមានតែអ្នកត្រូវ ពិចារណាលើប្រការនេះទេ ទើបអ្នកអាចសរសេរប្រយោគមួយដែលល្អមើលនិងល្អស្តាបនោះ។»

ដាប់បលយូ សមម៉ឺសិធ ម៉ហ្កាម អ្នកនិពន្ធប្រលោមលោកអង់គ្លេស ១៩៣៨

11- “Wooing the press… is like an exercise roughly akin to picnicking with a tiger. You might enjoy the meal, but the tiger always eats last.”

– Maureen Dowd, journalist, 1994

«ការទៅចែចង់អ្នកកាសែត វាប្រហាក់ប្រហែលនឹងទៅដើរ កំសាន្តមានខ្ចប់បាយជាមួយ សត្វខ្លាអញ្ចឹង។ អ្នកអាចញ្ញ៉ាំបាយបាន ឆ្ងាញ់ហើយ ប៉ុន្តែខ្លាវាតែងតែចាំស៊ីក្រោយគេជានិច្ច។»

ម៉ូរីន ដោត អ្នកកាសែត ១៩៩៤

12- “When even an American ¾ who has done nothing wrong ¾ is forced by fear to shut his mind and close his mouth, then all Americans are in peril.”

– Harry S. Truman, 33^rd U.S. president, 1950

«នៅពេលដែលជនជាតិអាមេរិកាំងសូម្បីតែម្នាក់ ដែលមិនបានធ្វើអ្វីខុសសោះនោះ ត្រូវបង្ខំ ចិត្តឈប់រិះគិតអ្វីទាំងអស់ ហើយបិទមាត់របស់ខ្លួននោះ ពេលនោះជនជាតិអាមេរិកាំងទាំងអស់ នឹងត្រូវប្រឈមមុខនឹងគ្រោះថ្នាក់មិនខាន។»

ហារី អេស ធ្រូម៉ិន ប្រធានាធិបតីទី៣៣ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៥០

13- “I have cherished the ideal of a democratic and free society in which all persons live together in harmony and equal opportunity.”

– Nelson Mandela, South African president, 1964

«ខ្ញុំបានចារឹកជាប់ក្នុងចិត្ត នូវគោលគំនិតនៃសង្គមសេរី ប្រជាធិបតេយ្យដែលមនុស្សទាំង អស់រស់នៅចុះសម្រុងនឹងគ្នា និងមានឱកាសស្មើគ្នា។»

ណិលសិន មែនដិលឡា ប្រធានាធិបតីអាហ្វ្រិកខាងត្បូង ១៩៦៤

14- “Freedom of speech is of no use to a man who has nothing to say. Freedom to worship is of no use to a man who has lost his God.”

– Franklin D. Roosevelt, 32^nd U.S. president, 1936

«សេរីភាពក្នុងការបញ្ចោញ្ញមតិ មិនមានប្រយោជន៍ចំពោះមនុស្សដែលគ្មានអ្វីនឹងនិយាយ នោះឡើយ។ សេរីភាពក្នុងការធ្វើសក្ការៈបូជា ក៏គ្មានប្រយោជន៍ចំពោះមនុស្ស ដែលបាន បាត់បង់ព្រះរបស់ខ្លួននោះដែរ។»

ហ៊្វ្រែងឃ្លីន ឌី រូសវ៉ិលធ៍ ប្រធានាធិបតីទី៣២ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៣៦

15- “Let the people know the facts, and the country will be safe.”

– Abraham Lincoln, 16th U.S. president, 1861

«ត្រូវអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាពលរដ្ឋដឹងការពិត ពេលនោះប្រទេសយើងនឹងមានសុវត្ថិភាពមិនខាន។»

អាប្រាហាម លីនខុន ប្រធានាធិបតីទី១៦ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៨៦១

16- “Knowledge will forever govern ignorance. And a people who mean to be their own governors must arm themselves with the power knowledge gives.”

– James Madison, 4th U.S. president, 1822

«ចំណេះដឹងនឹងគ្រប់គ្រងលើភាពល្ងង់ខ្លៅ។ ហើយប្រជាពលរដ្ឋ ដែលមានបំណងធ្វើជាអ្នក គ្រប់គ្រងលើខ្លួនឯងផ្ទាល់ ត្រូវតែបំពាក់ដោយអំណាចដែលផ្តល់ដោយចំណេះដឹងនេះ។»

ជេមស៍ មែតឌីសិន ប្រធានាធិបតីទី៤ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៨២២

17- “The greatest achievement of humanity ¾ freedom of speech ¾ has served as both the source and incentive of progress.”

– Eduard Shevardnarze, president of Georgia, 2001

«សមិទ្ធផលធំបំផុតរបស់មនុស្សជាតិ ពោលគឺសេរីភាពក្នុងការបញ្ចោញ្ញមតិ បានបម្រើជា ប្រភព និងជាការលើកទឹកចិត្តចំពោះការរីកចម្រើន។»

អិដវ៉ឺដ ស្ហេវ៉ាដណាហ្សេ ប្រធានាធិបតីប្រទេសហ្សកហ្ស៊ី ២០០១

18- “For God’s sake, let us freely hear both sides.”

– Thomas Jefferson, 3rd U.S. president, 1814

«ឧបមាថាយើងធ្វើដើម្បីព្រះទៅចុះ អញ្ចឹងចូរយើងរង់ចាំស្តាប់ ភាគីទាំងពីរនិយាយដោយ សេរីទៅ។»
ថូម៉ាស ចិហ្វហ្វឺសិន ប្រធានាធិបតីទី៣ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៨១៤
19- “I’m not a well-built fellow…. So what I do is use my pen.”

– Sara Seneviratne, Sri Lankan editorial cartoonist, 2000

«ខ្ញុំមិនមែនជាមនុស្សដែលមានរាងកាយមាំមួននោះទេ ដូច្នេះអ្វីដែលខ្ញុំធ្វើបាន គឺប្រើប៊ិច របស់ខ្ញុំ។»

សារ៉ា សេណេវីរ៉ាណេ អ្នកគូរគំនូរត្លុកស្រីលង្កា ២០០០
20- “Secrecy and a free, democratic government don’t mix.”

– Harry S. Truman, 33rd U.S. president, 1950
«ការសម្ងាត់ និងរដ្ឋាភិបាលសេរីប្រជាធិបតេយ្យ មិនអាចនៅលាយឡំគ្នាឡើយ។»

ហារី អេស ធ្រូម៉ិន ប្រធានាធិបតីទី៣៣ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៥០

21- “Give me the liberty to know, to utter, and to argue freely according to my conscience, above all liberties.”

– John Milton, English poet, 1644

«សូមផ្តល់ឱ្យខ្ញុំនូវសេរីភាពក្នុងការដឹង បញ្ចោញ្ញមតិ និងតវ៉ាដោយសេរី ទៅតាមមនសិការ របស់ខ្ញុំលើសពីសេរីភាពផ្សេងៗទាំងអស់។»

ចន មីលថិន កវីអង់គ្លេស ១៦៤៤

22- “Freedom is never voluntarily given by the oppressor; it must be demanded by the oppressed.”

– Martin Luther King Jr. US Civil Rights Leader, 1963

«សេរីភាព មិនមែនត្រូវបានអ្នកជិះជាន់ផ្តល់ឱ្យដោយស្ម័គចិត្តឡើយ គឹវាត្រូវតែទាមទារ ដោយអ្នកដែលត្រូវគេជិះជាន់។»

ម៉ាធីន លូដឺ ឃីង មេដឹកនាំចលនាទាមទារសិទ្ធិស៊ីវិលអាមេរិកាំង ១៩៦៣

23- “The Government’s power to censor the press was abolished so that the press would remain forever free to censure the Government.”

– Hugo I. Black, U.S. Supreme Court Justice, 1971

«អំណាចរបស់រដ្ឋាភិបាលក្នុងការចាប់ពិរុទ្ធសារពត៌មាន ត្រូវបានលុបចោល ដើម្បីឱ្យសារ ពត៌មាន មានសេរីភាពជារៀងរហូត ក្នុងការចាប់ពិរុទ្ធរដ្ឋាភិបាលឱ្យកាន់តែខ្លាំង។»

ហ៊ុយហ្គោ អាយ ប៊្លែក ចៅក្រម តុលាការកំពូលសហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៧១

24- “Just as our eyes need light in order to see, our minds need ideas in order to conceive.”

– Nicolas Malbranche, French philosopher, 1674

«ដូចគ្នានឹងភ្នែករបស់យើង ដែលត្រូវការពន្លឺដើម្បីមើលឃើញ្ញដែរ ខួរក្បាលរបស់យើង ត្រូវការគំនិតដើម្បីរិះគិត។»

នីកូឡាស៍ ម៉ាល់ប្រង់ស៍ ទស្សនវិទូបារាំង ១៦៧៤

25- “A man may die, nations may rise and fall, but an idea lives on. Ideas have endurance without death.”

– John F. Kennedy, 35^th U.S. president, 1963

«មនុស្សម្នាក់អាចស្លាប់ ប្រទេសជាតិនានាអាចរុងរឿង ហើយអាប់អោនទៅវិញ ប៉ុន្តែគំនិត មួយរស់នៅជានិច្ច។ គំនិតអាចស៊ូទ្រាំ ដោយគ្មានពេលស្លាប់បាន។»

ចន អិហ្វ ខិនណិឌី ប្រធានាធិបតីទី៣៥ សហរដ្ឋអាមេរិក ១៩៦២

26- “Try not to be boring. If your neighbor goes out of town for a visit, don’t write about it until they return home.”

– Emma Washa, 104-year-old columnist, 2001

«ត្រូវខំធ្វើយ៉ាងណាកុំឱ្យគេធុញ្ញ។ ប្រសិនបើអ្នកជិតខាងរបស់អ្នក ចេញ្ញពីក្រុង ទៅដើរលេង កុំអាលសរសេរអំពីរឿងនោះ គឺត្រូវចាំគេ ត្រឡប់មកវិញ្ញសិន។»

អិមម៉ា វ៉ាស្ហា អ្នកនិពន្ធប្រចាំខ្ទង់ទំព័រ អាយុ១០៤ឆ្នាំ ២០០១

27- “Writing eases my suffering.”

– Gao Xingjiang, dissident Chinese writer, Nobel Prize winner for literature, 2000

«ការសរសេរ ជួយបន្ធូរបន្ថយការឈឺចាប់របស់ខ្ញុំ។»

ហ្សាវ ហ្ស៊ីងជៀង អ្នកនិពន្ធប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលជនជាតិចិន ជ័យលាភី

រង្វាន់ណូបែល សម្រាប់អក្សរសិល្ប៍ ២០០០

28- “Speech and silence. We feel safer with a madman who talks than with one who cannot open his mouth.”

– E.M. Cioran, French philosopher, 1969

«សម្តី និងភាពស្ងៀមស្ងាត់។ យើងមានអារម្មណ៍ថាមានសុវត្ថិភាព នៅពេលដែលមនុស្ស ឆ្កួតម្នាក់ចេះនិយាយ ជាងនៅពេលដែលគេមិនអាចបើកមាត់របស់គេនោះ។»

អឺអិម ស្យូរ៉ង់ ទស្សនវិទូបារាំង ១៩៦៩

29- “Words and eggs must be handled with care. Once broken they are impossible things to repair”

– Anne Sexton, poet, 1975

«ត្រូវប្រយ័ត្នចំពោះការប្រើពាក្យពេចន៍ ដូចជាកាន់ស៊ុតដែរ។ នៅពេលដែលខុស ឬបែក វាគឺជារបស់ដែលមិនអាចជួសជុលវិញបានឡើយ។»

អេន សិកស្ថិន កវី ១៩៧៥

30- “I may be arrested, I may be tried and thrown into jail, but I never will be silent.”

– Emma Goldman, author, 1917

«ខ្ញុំអាចត្រូវគេចាប់ខ្លួន ខ្ញុំអាចត្រូវគេកាត់ទោស ហើយបោះចូលក្នុងគុក ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនអាច នៅស្ងៀមស្ងាត់ឡើយ។»

អិមម៉ា ហ្គោលម៉ិន អ្នកនិពន្ធ ១៩១៧

31- “When opinions are free, either in matters of government or religion, truth will finally and powerfully prevail.”

– Thomas Paine, pamphleteer, 1796

«នៅពេលដែលគេអាចបញ្ចោញ្ញមតិដោយសេរី ទាំងក្នុងរដ្ឋាភិបាល និងសាសនា នៅទីបំផុតសច្ចភាព នឹងមានជ័យជំនះមិនខាន។»

ថូម៉ាស ផេន អ្នកផលិតចុល្លលិខិត ១៧៩៦
32- “A free press is like a transparent house where good and bad actions are on public display and force everyone to work together for the public good.”

– Andrès Pastrana Arango, president of Colombia, 2001

«សារពត៌មានសេរី ប្រៀបដូចជាផ្ទះដែលអាចមើលធ្លុះ ដែល គេដាក់តាំងជាសារធារណៈ ទាំងសកម្មភាពល្អ និងអាក្រក់ ហើយបង្ខំឱ្យមនុស្សរាល់គ្នាខិតខំធ្វើការ ដើម្បី ផលប្រយោជន៍សាធារណៈ។»

អង់ដ្រេស៍ ប៉ាស្ត្រាណា អារ៉ាងហ្គោ ប្រធានាធិបតីកូឡំប៊ី ២០០១

ឌឹ ឃែមបូឌា ដេលី

ថ្ងៃសុក្រ ទី៤ មិថុនា ឆ្នាំ២០០៤

ភាពទ័លច្រកនៃការបង្កើតរដ្ឋាភិបាល កំពុងបំផ្លាញសុបិននៃប្រជាធិបតេយ្យ

ដោយ មឿន ឈានណារិទ្ធ

ដូចជាផ្លូវទៅកាន់ឋានសួគ៌ដែរ ផ្លូវទៅកាន់លទ្ធិប្រជាធិប តេយ្យនៅអ៊ីរ៉ាក់ពោរពេញទៅ ដោយគ្រលុក និងប្រកបដោយគ្រោះថ្នាក់ដល់ជិវិត។ ទោះបីជា យ៉ាងណា ការសន្យាជាថ្មីដោយ ប្រធានាធិបតី ចច ដាប់បលយូ ប៊ូស បានផ្តល់ ដល់ប្រជាជនអ៊ីរ៉ាក់ នូវសុបិនប្រជាធិបតេយ្យ គួរជាទីសង្ឃឹមបន្តិចឡើងវិញ។

ប៉ុន្តែ អ្វីដែលគួរឱ្យក្រៀមក្រំនោះ គឹសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិ ហាក់ដូចជាភ្លេចដល់ប្រទេសកម្ពុជា ដោយសារតែគេបានបង្វែរការយកចិត្តទុក ដាក់ភាគច្រើន ទៅលើប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់។ រយៈពេល១០ខែ បានកន្លងផុតទៅហើយ ចាប់តាំងពីការបោះឆ្នោតជាតិ ត្រូវបានរៀបចំឡើងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះបី ជាមានការចរចារមិនចេះចប់មិនចេះហើយ រវាងគណបក្សដែលឈ្នះឆ្នោតទាំងបី ក្តី មិនមានក្តីសង្ឃឹមច្រើនទេថា រដ្ឋាភិបាលថ្មីនឹងលេចរូបរាងឡើងឆាប់ៗនោះ។

ទោះបីជាត្រូវបានបង្កើតឡើង រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះមិនមែនជារដ្ឋាភិបាល ដែលមានលក្ខណៈប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដទេ អាស្រ័យដោយវាផ្អែកឡើងលើ ការចរចារ និងការសម្របសម្រួលគ្នារវាងគណបក្សផ្សេងៗ គឺមិនមែនផ្អែកលើ សេចក្តីប្រាថ្នាពិតប្រាកដរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ដែលបានសម្តែងឡើង នៅក្នុងអំឡុង ពេលបោះឆ្នោតឡើយ។

អវត្តមាននៃរដ្ឋាភិបាលថ្មី បានបង្ខំឱ្យប្រទេសកម្ពុជាងាកទៅរកមធ្យោបាយ ដ៏ប្រថុយប្រថានមួយ។ ក្នុងខណៈដែលខ្លួនកំពុងរង់ចាំជំនួយអន្តរជាតិបន្ថែមនោះ រដ្ឋាភិបាលបច្ចុប្បន្នបានងាកទៅរកប្រទេសចិនកុម្មុយនីស្ត ដើម្បី(ស្វែងរក)ជំនួយ សេដ្ឋកិច្ច និងវិនិយោគទុន។ ប្រសិនបើស្ថានភាពនេះនៅតែបន្ត ប្រទេសកម្ពុជានឹង កាន់តែពឹងផ្អែកលើប្រទេសចិន និងប្រទេសកុម្មុយនីស្តដទៃទៀត។

ទោះបីជាប្រទេសទាំងនេះ អាចអះអាងថាគេមិនជ្រៀតជ្រែកទៅក្នុងកិច្ចការ ផ្ទៃក្នុង និងដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក្តី ភាពសប្បុរសរបស់ គេអាចបង្កប់នូវបំណងមិនល្អ។ ការនេះ នឹងធ្វើឱ្យសុបិនចង់បានប្រជាធិបតេយ្យ របស់ប្រទេសកម្ពុជា ចុះខ្សោយមិនខាន។

ប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវការជំនួយពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិ ដើម្បីស្រោចស្រង់សុបិនរបស់ខ្លួន ក្នុងការកសាងប្រជាជាតិប្រជាធិបតេយ្យពិត ប្រាកដមួយ។ ប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជា ត្រូវការរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដើម្បីគេអាចកសាងជីវិត ឡើងវិញ និងប្រកបរបបចិញ្ចឹមជីវិតបន្តទៀត។

ភាពទ័លច្រកផ្នែកនយោបាយដែលកំពុងតែបន្តទៅនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិន អាចពន្យារពេលតទៅទៀតឡើយ។ សហរដ្ឋអាមេរិក និងសហគមន៍អន្តរជាតិ គួរតែធ្វើអន្តរាគម ហើយដោះស្រាយភាពទ័លច្រកផ្នែកនយោបាយនេះ មុននឹងវា ហួសពេល។

ខុសពីប្រទេសអ៊ីរ៉ាក់ ផ្លូវទៅកាន់លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យរបស់កម្ពុជា ត្រូវបាន ត្រួសត្រាយបានល្អគ្រាន់បើហើយ។ ប៉ុន្តែ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យកម្ពុជា អាចធ្លាក់ពី ផ្លូវយ៉ាងងាយ ប្រសិនបើវិបត្តិនៅពេលបច្ចុប្បន្ននេះចេះតែបន្ត។

ឌឹ ឃែមបូឌា ដេលី

ថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី១៥ មេសា ឆ្នាំ២០០៤

សេរីភាពសារពត៌មានរងគ្រោះ
ដោយការកែលម្អសាលារៀន

ដោយ មឿន ឈានណារិទ្ធ

សូមអបអរសាទរនូវការសម្ភោធវិទ្យាល័យវត្តភ្នំ ដែលត្រូវបាន ប្តូរឈ្មោះជា វិទ្យាល័យ ហ៊ុនសែន ប៊ុនរ៉ានី វត្តភ្នំ បន្ទាប់ពីត្រូវ បានកែលម្អឡើងវិញ ដែលផ្តល់មូលនិធិដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី។

សេចក្តីអាឡោះអាល័យ បានដិតដាមនៅក្នុងបេះដូងអតីតសិស្សនៅទីនោះ និងពួកអ្នកអភិរក្ស ដែលពេញចិត្តនឹងឱ្យគេស្គាល់សាលារៀននេះ ដោយឈ្មោះ ដើមរបស់វាជាង។ ប៉ុន្តែ ការកែ លម្អវិទ្យាល័យវត្តភ្នំ ត្រូវចំណាយលើសពីលុយទៅទៀត។

ដោយមិនសូវមានគេចាប់អារម្មណ៍នោះ ការកែលម្អសាលារៀននេះ បានមកដោយការ ចំណាយសេរីភាពសារពត៌មានបន្ថែមទៀត។ កាលពីពេលថ្មីៗនេះ តូបលក់កាសែតទាំង អស់នៅខាងមុខសាលា ត្រូវគេបណ្តេញចេញ។ អ្នកលក់កាសែត ត្រូវដាក់កាសែតលក់ នៅលើកង់ ឬម៉ូតូ ហើយត្រូវរត់គេចពីប៉ូលីស ពីកន្លែងមួយទៅកន្លែងមួយ។

ជាការពិតណាស់ សេរីភាពសារពត៌មាន រួមបញ្ចូលទាំងសេរីភាពក្នុងការ ចែកចាយផងដែរ។ ប្រសិនបើយើងមិនអាចចែកចាយ ឬលក់កាសែតដោយសេរី ទេនោះ សេរីភាពសារពត៌មាន ក៏មិនមានន័យអ្វីដែរ។

ការហាមឃាត់មិនឱ្យមានតូបលក់កាសែត នៅខាងមុខវិទ្យាល័យ ហ៊ុនសែន ប៊ុនរ៉ានី វត្តភ្នំ ក៏ជាការប្រមាថចំពោះនាយករដ្ឋមន្ត្រីផងដែរ ដែលកាលពីពេល មួយនោះ ត្រូវបានគេចាត់ ទុកថាជា “ជើងឯកប្រជាធិបតេយ្យ”ទៀតផង។

ប៉ុន្តែ មិនមែនមានតែអ្នកលក់កាសែតនៅវិទ្យាល័យ ហ៊ុនសែន ប៊ុនរ៉ានី វត្តភ្នំនោះទេ ដែល រងគ្រោះដោយយុទ្ធនាការ នៃការកែលម្អទីក្រុងនោះ។ អ្នកលក់កាសែតទាំងអស់នៅក្នុង ទីក្រុងភ្នំពេញ ក៏ត្រូវបានគេហាមឃាត់មិនឱ្យដាក់លក់កាសែតរបស់គេនៅតាមចិញ្ចើមថ្នល់ ជាច្រើន ដែលជាកន្លែងលក់ដាច់នោះដែរ។

ទោះបីជាយ៉ាងណា ការដាក់កាសែតលក់តាមចិញ្ចើមថ្នល់ មិនមែនជារឿង ដែលចម្លែកនោះទេ សូម្បីតែនៅក្នុងទីក្រុងធំៗ នៅប្រទេសលោកខាងលិចក្តី។ តាមពិត ការមើលឃើញរូបភាព ផលិតផលនៃសេរីភាពសារពត៌មាននេះ គឺជាសន្ទស្សន៍មួយ នៃកម្រិតប្រជាធិបតេយ្យ នៅក្នុង ប្រទេសមួយ។

លុះត្រាតែអ្នកលក់ ត្រូវបានគេអនុញ្ញាតឱ្យដាក់លក់កាសែត នៅតាមចិញ្ចើមថ្នល់ ដែលជា កន្លែងងាយស្រួលបំផុតសម្រាប់អ្នកទិញនោះ លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យរបស់យើង មិនមែនជា លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ គេ អាចហៅវាថាជា “ប្រជាធិបតេយ្យ កំពុងរត់គេចខ្លួន”។